Jugoslovenska kinematografija iznedrila je neka od najvećih filmskih ostvarenja na ovim prostorima, ali nisu svi filmovi imali priliku da odmah stignu do publike. Tokom šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog veka pojedina ostvarenja završila su u takozvanom „bunkeru“, jer su tadašnje vlasti smatrale da njihove poruke nisu u skladu sa zvaničnom politikom ili društvenim vrednostima.
Neki od tih filmova prikazivali su društvene probleme, političke dileme ili teme koje su u to vreme smatrane kontroverznim. Zbog toga su pojedini autori završavali na sudu, dok su njihovi filmovi godinama bili zabranjeni ili nisu imali redovnu bioskopsku distribuciju. Danas se mnoga od tih ostvarenja smatraju važnim delom istorije domaće kinematografije.
1. S verom u Boga (1932)
Nemi film reditelja Mihajla Al. Popovića govori o stradanju jedne srpske porodice tokom Prvog svetskog rata. Iako je nastao mnogo pre socijalističke Jugoslavije, nakon Drugog svetskog rata nije bio prikazivan, a tek decenijama kasnije restaurisan je i ponovo predstavljen publici na međunarodnim festivalima.
2. Grad (1963)
Omnibus koji potpisuju Živojin Pavlović, Kokan Rakonjac i Marko Babac ostao je upamćen kao jedini film koji je u nekadašnjoj Jugoslaviji bio zvanično zabranjen sudskom odlukom. Film prikazuje sumornu sliku urbanog života, a vlasti su ocenile da njegov sadržaj nije prihvatljiv za javno prikazivanje. Originalni materijal je ipak sačuvan i danas se nalazi u Jugoslovenskoj kinoteci.
3. Jutro (1967)
Film Mladomira Puriše Đorđevića osvojio je značajne domaće i međunarodne nagrade, uključujući priznanja u Puli i Veneciji. Ipak, nakon prvobitnog prikazivanja dugo nije bio prisutan u redovnom programu bioskopa i televizija, zbog čega ga mnogi svrstavaju među ostvarenja koja su bila skrajnuta u tom periodu.
4. Rani radovi (1969)
Želimir Žilnik ovim filmom osvojio je Zlatnog medveda na Berlinskom festivalu, ali je u Jugoslaviji izazvao brojne polemike. Iako sud nije doneo odluku o zabrani, film godinama nije bio prikazivan domaćoj publici, dok je istovremeno sticao priznanja u inostranstvu.
5. Plastični Isus (1971)
Jedan od najpoznatijih primera politički osetljivog filma iz tog perioda jeste ostvarenje Lazara Stojanovića. Film je odmah po završetku sklonjen iz javnosti, a autor je zbog njega osuđen na zatvorsku kaznu. Publika je ovo ostvarenje mogla da vidi tek mnogo godina kasnije, nakon velikih društvenih promena.
6. Uloga moje porodice u svjetskoj revoluciji (1971)
Film Bahrudina Bate Čengića, snimljen prema delu Bore Ćosića, otvoreno je kroz satiru govorio o društvu i vlasti. Upravo zbog takvog pristupa nije imao široku distribuciju u vreme kada je nastao, iako ga danas filmski kritičari smatraju značajnim ostvarenjem jugoslovenskog „crnog talasa“.
7. WR – Misterije organizma (1971)
Film Dušana Makavejeva spojio je igrani i dokumentarni pristup i bavio se društvenim, političkim i seksualnim temama koje su u to vreme izazivale velike polemike. Zbog sadržaja nije bio prikazivan u redovnoj distribuciji u Jugoslaviji, a tek godinama kasnije dobio je priliku da bude predstavljen domaćoj publici.
Filmovi koji su promenili pogled na domaću kinematografiju
Iako su nekada bili osporavani ili sklanjani iz bioskopa, većina ovih ostvarenja danas zauzima važno mesto u istoriji jugoslovenskog filma. Mnogi filmski istoričari smatraju da su upravo autori okupljeni oko pokreta poznatog kao „crni talas“ otvorili teme koje su bile ispred svog vremena i pomerili granice domaće kinematografije.
Danas su ovi filmovi dostupni u arhivima, na festivalima i specijalnim projekcijama, gde ih nova publika otkriva iz drugačije perspektive. Ono što je nekada bilo razlog za zabranu, danas se često posmatra kao važan doprinos umetničkoj slobodi i razvoju filmske umetnosti na prostoru bivše Jugoslavije.
